Khi một dự án tiền mã hóa công bố tokenomics, điều mà mọi người thường thấy đầu tiên là biểu đồ phân phối nguồn cung.
Một thông báo điển hình sẽ dành 25% token cho đội ngũ phát triển, 30% cho validators (người xác thực), một phần khác cho cộng đồng và một phần riêng để chuẩn bị cho airdrop có thể diễn ra. Các kênh influencer thường đăng lại những con số này, thêm lịch mở khóa token và trình bày mô hình kinh tế của dự án dưới dạng bảng phân bổ đơn giản.
Nhiều nhà sáng lập ở giai đoạn đầu học về tokenomics thông qua những bài đăng như thế. Họ bắt đầu xem tokenomics chỉ như sự phân chia ai sẽ nhận token và khi nào token được mở khóa.
Thật ra, tokenomics thực sự có ý nghĩa sâu sắc hơn nhiều, thể hiện giá trị kinh tế đằng sau token đó. Nó giải thích:
- Tại sao token này lại tồn tại;
- Làm cách nào token tạo ra giá trị;
- Ai là người thực sự cần token;
- Người dùng có thể kiếm được gì từ token;
- Nhà đầu tư có thể thoái vốn bằng cách nào;
- Cách mà nhu cầu về token có thể phát triển sau khi ra mắt.
Theo 8Blocks, các nhà sáng lập thường bị nhầm lẫn giữa việc thiết kế phân phối token và tokenomics thực thụ. Bảng phân phối nguồn cung có giá trị, nhưng chỉ là một phần nhỏ trong tổng thể mô hình kinh tế phức tạp hơn rất nhiều.
Tokenomics đã trở thành một mô hình kinh tế hoàn chỉnh
Những năm đầu của thị trường tiền mã hóa, tokenomics thường rất đơn giản. Dự án chỉ cần công bố bảng phân phối token, thêm điều kiện mở khóa token, mô tả tính năng cơ bản và sau đó tiến hành bán token.
Thị trường hiện nay đã trưởng thành hơn rất nhiều. Nhà đầu tư, người dùng, sàn giao dịch, cũng như các đối tác trong hệ sinh thái đều kỳ vọng lời giải thích sâu hơn về cách token hoạt động trong dự án.
Tokenomics hiện đại có thể đề cập đến cách sử dụng token, cơ chế kiếm thưởng, quyền quản trị, phát hành token, cân bằng cung cầu, khuyến khích sử dụng, cách quản lý quỹ, phương thức phân phối và hành vi của thị trường thứ cấp.
Cuối cùng, mục đích của tokenomics là giải thích lý do vì sao token đó cần phải tồn tại.
Mỗi phần trong tokenomics đều nên góp phần trả lời cho câu hỏi trên. Nếu token giúp truy cập sản phẩm, mô hình cần nói rõ cách truy cập hoạt động ra sao. Nếu người dùng có thể kiếm lợi nhuận khi tham gia, cần nêu rõ phần thưởng đến từ đâu. Nếu người giữ token có thể tham gia điều hành dự án, thì phần quản trị phải có quy trình cụ thể và liên kết chặt chẽ với hoạt động của dự án.
Các tỉ lệ phần trăm chỉ nêu lên mức sở hữu chứ không thể hiện được nhu cầu, động lực, hành vi của người dùng, hay khả năng phát triển dài hạn của dự án.
Nhà sáng lập nên chuẩn bị tokenomics trước khi ra mắt dự án
Tokenomics chi tiết giúp nhà sáng lập hiểu sản phẩm mà mình sẽ đưa ra thị trường.
Nhiều dự án token thường bắt đầu với ý tưởng sản phẩm, rồi lại thêm token vào cuối cùng như một công cụ để huy động vốn, phát triển cộng đồng hoặc tăng trưởng. Điều này dễ khiến đội ngũ bị lúng túng. Bộ phận phát triển sản phẩm, pháp lý, marketing, phát triển kinh doanh, nhà đầu tư và người quản lý cộng đồng đều có thể giải thích về token theo các cách rất khác nhau.
Một tài liệu tokenomics đúng chuẩn sẽ giúp dự án có được một nền tảng kinh tế thống nhất. Tất cả những người liên quan sẽ dễ dàng hiểu token dùng để làm gì, ai thực sự cần đến, vì sao sẽ có nhu cầu mua, cách nguồn cung được phát hành ra thị trường, và dự án có kế hoạch gì cho giai đoạn sau khi mở bán token.
Một mô hình tokenomics yếu dễ tạo ra nhiều giả định mơ hồ. Các chuyên gia tư vấn có thể đưa ra lời khuyên thiếu chính xác. Đội ngũ nội bộ có thể mong đợi một kết quả nhưng thực tế vận hành lại khác. Bộ phận marketing thậm chí còn có thể quảng cáo các lợi ích mà mô hình kinh tế không thể đảm bảo.
Vấn đề thường lộ rõ sau khi TGE (Token Generation Event) diễn ra. Người dùng nhận token và đặt câu hỏi “Vì sao nên giữ token này?”. Nhà đầu tư thì tìm kiếm cơ hội rút vốn. Market maker cũng gặp khó khăn do nhu cầu chưa rõ ràng. Và đội ngũ lại phải đưa ra các quyết định trong tình trạng áp lực cao.
Lúc này, tokenomics lại trở thành công cuộc “chữa cháy” thay vì một thiết kế kinh tế toàn diện ngay từ đầu.
Nhà đầu tư sử dụng tokenomics để phân tích cơ bản
Đối với nhà đầu tư, tokenomics là một trong những công cụ quan trọng nhất để đánh giá một dự án trước khi quyết định rót vốn hoặc mua token.
Một nhà đầu tư chuyên nghiệp sẽ cần nhiều hơn là bảng phân phối nguồn cung token. Họ muốn hiểu về áp lực mở khóa, mức nhu cầu mong đợi, doanh thu của dự án, chính sách khuyến khích người dùng, cách quản lý quỹ, quyền quản trị, hướng dẫn rút vốn cùng nhiều yếu tố khác. Ngoài ra, họ cần biết token có vai trò thực sự trong dự án hay chỉ dùng để gọi vốn là chính.
Tokenomics chi tiết sẽ giúp nhà đầu tư đánh giá rủi ro. Họ có thể dự đoán được lượng token sẽ được bán ra thị trường khi nào, nhóm nào có khả năng bán, giai đoạn nào sẽ chịu áp lực bán, và liệu có nguồn cầu thực sự cho token trong tương lai không.
Lịch mở khóa token chỉ cho biết khi nào token được giao dịch tự do, nhưng lại ít khi giải thích về ai sẽ là người mua, vì sao người dùng sẽ tiếp tục sử dụng, hoặc dự án có dự kiến cách hỗ trợ mô hình kinh tế trong giai đoạn thị trường kém tích cực.
Đó là lý do tại sao tokenomics có thể giúp phân biệt giữa những dự án nghiêm túc và những dự án chỉ tồn tại trong thời gian ngắn. Báo cáo tokenomics chặt chẽ giúp nhà đầu tư nhận ra liệu đội ngũ phát triển đã thực sự suy nghĩ thấu đáo về nền kinh tế của mình chưa.
Hiệu suất trên thị trường thứ cấp bắt đầu trước khi TGE diễn ra
Bài kiểm tra quan trọng nhất đối với tokenomics đến sau khi dự án chính thức ra mắt.
Một dự án có thể thu hút sự chú ý, được niêm yết lên sàn, hoàn thành chương trình airdrop và tạo ra động lực ban đầu. Nhưng khi token bắt đầu giao dịch tự do, thị trường sẽ kiểm tra xem liệu có thật sự nhu cầu thực về token này ngoài giai đoạn mở bán hay không.
Nếu mô hình tokenomics chỉ xoay quanh phân phối token, kết quả thường sẽ yếu. Đội ngũ, nhà đầu tư, hệ sinh thái và cộng đồng có thể đều được phân chia rõ ràng, nhưng nhu cầu sau khi ra mắt thường rất mờ nhạt. Dự án chỉ nói về cách token đi vào lưu thông, nhưng lại không cho người dùng, đối tác hay nhà đầu tư lý do để mua hoặc nắm giữ token lâu dài.
Một mô hình tokenomics vững chắc cần nghiên cứu kỹ lưỡng hoạt động trên thị trường thứ cấp trước TGE. Nó phải tính đến việc mua lại token, nguồn doanh thu, cân bằng phần thưởng, nhu cầu sử dụng thật sự và các kịch bản làm giảm lượng token lưu thông. Các cơ chế đó giúp giảm áp lực bán không cần thiết, giữ cho token có lý do để tiếp tục được sử dụng sau làn sóng chú ý ban đầu.
Chính vì thế, các nhà sáng lập buộc phải gắn kết token với logic kinh doanh thực tế. Một dự án không có nguồn thu rõ ràng, không có tiện ích cụ thể, nhu cầu của người dùng hạn chế sẽ rất khó duy trì sức hút khi giai đoạn háo hức lúc ra mắt đã qua.
Nhiều token có tokenomics mỏng manh thường chỉ tồn tại từ một đến ba tháng rồi mất đà phát triển. Những người mua sớm bán ra, hệ thống thưởng tạo áp lực bán lớn, còn dự án lại thiếu cơ chế kinh tế vững chắc để tái tạo nhu cầu.
Token cần có công dụng rõ ràng
Tính ứng dụng là một thuật ngữ rất phổ biến trong việc xây dựng token.
Các dự án thường đề cập token sẽ dùng để mở khoá dịch vụ, giảm giá, nhận thưởng, tham gia quản trị, staking và tham gia hệ sinh thái. Nghe có vẻ mạnh mẽ, nhưng token chỉ thực sự có giá trị khi từng chức năng đều có vai trò kinh tế cụ thể:
- Lợi ích truy cập cần nêu rõ token giúp mở khoá những gì và vì sao người dùng cần token để sử dụng.
- Lợi ích thưởng phải chỉ ra nguồn thưởng cụ thể và cách kiểm soát số lượng token phát ra luôn cân bằng.
- Lợi ích quản trị cần đảm bảo người nắm giữ thực sự có tiếng nói, nhưng trong phạm vi rõ ràng.
- Lợi ích staking cần chỉ rõ người stake đóng góp gì cho giao thức và lý do họ nhận được phần thưởng.
Vấn đề quan trọng nhất là mục đích kinh tế thực sự. Mỗi vai trò của token đều phải tạo thêm nhu cầu, giữ chân người dùng, hỗ trợ vận hành hoặc giúp các thành viên hướng đến giá trị dài hạn.
Một token với công dụng mơ hồ có thể sẽ yếu. Một token có ít chức năng nhưng mỗi công dụng đều rõ ràng lại xây được nền kinh tế vững chắc hơn.
Tokenomics vững chắc giúp dự án gắn kết nhà sáng lập, người dùng và nhà đầu tư
Tokenomics vững mang lại sự đồng thuận giữa các bên trong dự án.
Nhà sáng lập hiểu rõ sản phẩm mình tạo ra. Nhà đầu tư nhìn thấy rủi ro và điều kiện rút vốn. Người dùng biết lý do token hữu ích với họ. Cộng đồng hiểu được giá trị khi tham gia. Đội ngũ cũng nhận ra các cơ chế nào sẽ duy trì nền kinh tế sau khi ra mắt.
Sự đồng thuận này càng quan trọng hơn khi thị trường khó khăn. Giá token có thể giảm mạnh, thanh khoản yếu đi, người dùng cũng giảm quan tâm. Những dự án có tokenomics rõ ràng sẽ có khả năng ứng phó tốt hơn, nhờ các giải pháp đã chuẩn bị thay vì phản ứng vội vàng.
8Blocks cho rằng tokenomics nên đi cùng với việc thiết kế cốt lõi của dự án, chứ không phải là biểu đồ trang trí cuối cùng dành cho nhà đầu tư.
Bảng phân bổ token chỉ thể hiện ai sở hữu bao nhiêu token và lịch mở khoá thì cho biết khi nào token được trả về. Tuy nhiên, bản chất của tokenomics phải chứng minh vì sao token xứng đáng tồn tại trong nền kinh tế dự án và cách nó duy trì được vai trò kể cả sau khi chính thức ra mắt.
