Prediction markets được xem như “máy phát hiện sự thật” của internet. Đây là nơi mà tiền thật khiến mọi người phải suy nghĩ thận trọng và trung thực. Tuy nhiên, thị trường này cũng tồn tại điểm yếu về mặt cấu trúc.
Sự thổi phồng, sợ hãi và tâm lý đám đông thường xuyên đẩy xác suất những kết quả phi lý lên mức cao hơn nhiều so với thực tế. Hiểu được điều này, một số ít những người trái chiều tỉnh táo đã nhận ra và khai thác một mô hình lặp lại dễ dự đoán.
Cược ngược lại với đám đông
Vitalik Buterin là người nổi tiếng đầu tiên xác nhận xu hướng này. Vào tháng 01/2024, nhà đồng sáng lập Ethereum tiết lộ trong một cuộc phỏng vấn rằng mình đã kiếm được 70,000 USD trên Polymarket nhờ chiến lược này.
Buterin giải thích rằng anh ấy đã bỏ ra 440,000 USD cho nhiều hợp đồng dự đoán những sự kiện mà anh gọi là “cá cược điên rồ và phi lý”. Chiến thuật này đã thành công, mang về cho anh lợi nhuận 16% – một con số khá thoải mái.
Điều khiến nhiều người ấn tượng chính là quá trình suy nghĩ đằng sau những khoản cược của anh. Ý tưởng là tìm ra các dự đoán phi lý, khó xảy ra nhất nhưng lại thu hút nhiều người chơi, rồi đơn giản là đi ngược lại xu hướng đám đông.
Trên các nền tảng prediction market, dạng hợp đồng này rất dễ tìm thấy.
Thực tế, trong năm vừa qua, khối lượng giao dịch của những thị trường mang tính phi lý đã tăng mạnh. Nguyên nhân chính là sự sôi động của các tin tức chính trị và số lượng người dùng mới, đặc biệt là các nhà đầu tư nhỏ lẻ thích đánh cược, cũng ngày càng tăng.
Và tại đây, yếu tố tâm lý con người bắt đầu ảnh hưởng. Khi một câu chuyện chiếm sóng trên các kênh tin tức, mọi người có xu hướng xem cảm xúc mạnh mẽ của mình như bằng chứng cho khả năng sự kiện đó sẽ xảy ra.
Ví dụ, một dòng tweet đe dọa của tổng thống, phiên điều trần về UFO ở quốc hội, hoặc chuyên gia liên tục cảnh báo sụp đổ kinh tế khiến cảm giác một sự kiện sắp xảy ra trở nên mạnh mẽ – dù thực tế xác suất lại rất thấp.
Kết quả là các kết quả gây cảm xúc lại bị định giá quá cao một cách hệ thống.
Những cuộc thăm dò trái ngược với lẽ thường
Các cuộc thăm dò trên prediction market rất đa dạng, từ tiền mã hóa, chính trị đến thể thao hoặc văn hóa. Một số tương đối đơn giản như dự đoán ai sẽ là ứng viên tổng thống Đảng Dân Chủ tiếp theo, hoặc đội nào vô địch LaLiga năm nay.
Một số khác lại quá phi lý. Năm nay, những dạng này xuất hiện rất nhiều. Ví dụ, đầu năm nay, khi cuộc đối đầu giữa ông Trump và các đồng minh châu Âu về chủ quyền Greenland đang lên cao, một cuộc thăm dò đã xuất hiện.
Các nhà đầu tư nhỏ lẻ đổ xô lên Polymarket để dự đoán liệu Mỹ có mua lại Greenland trong thời gian gần không. Dù xác suất vẫn thấp, nhưng vào thời điểm ông Trump đăng tải trên mạng xã hội với lời đe dọa chiếm Greenland bằng vũ lực, con số này đã leo lên tới 21%.
Dù không hẳn không thể xảy ra, kịch bản ông Trump chiếm đóng Greenland thực tế cực kỳ khó xảy ra. Nếu Mỹ làm vậy, nghĩa là tấn công một đồng minh NATO, đẩy cả khối phương Tây rớt vào khủng hoảng với hậu quả tai hại khôn lường.
Tuy vậy, mức độ “nóng” của các cuộc thăm dò kiểu này lại khiến nhiều người lo ngại. Một dự đoán vẫn còn hoạt động, hỏi liệu ông Trump có mua lại Greenland trước cuối năm 2026 hay không, đã thu hút gần 33 triệu USD khối lượng giao dịch.
Các cuộc thăm dò dự đoán ông Trump giành giải Nobel Hòa Bình cũng từng có lúc sôi động. Giữa lúc chính ông Trump thỉnh thoảng tự đề cao khả năng đoạt giải, nhiều nhà đầu tư đã mạnh dạn đặt cược, xác suất có lúc lên đến 14%. Buterin đã cược ngược lại, cho rằng hầu hết người chơi bị cảm xúc chi phối chứ không dựa vào logic hay xác suất thực tế.
Nhiều hợp đồng khác cũng bị thổi phồng, như liệu chính phủ Mỹ có xác nhận sự tồn tại của người ngoài hành tinh hoặc USD có sụp đổ hoàn toàn trước cuối năm nay không. Dù xác suất xảy ra rất thấp, vẫn có không ít người đặt cược với đủ tỷ lệ hai con số.
Tin tức làm lệch lạc phán đoán ra sao?
Những biểu hiện này trong kinh tế học hành vi được gọi là “thiên kiến theo câu chuyện” (narrative bias).
Khi áp dụng vào prediction markets, nó thể hiện xu hướng con người đánh giá xác suất xảy ra dựa vào mức độ kịch tính hoặc cảm xúc mà câu chuyện mang lại, chứ không phải thực tế khách quan.
Một kịch bản càng xuất hiện nhiều trên tiêu đề báo chí, càng khiến mọi người cảm thấy nó khả thi hơn – bất chấp bằng chứng có ủng hộ hay không.
Eric Zitzewitz, giáo sư kinh tế tại Đại học Dartmouth và là người nghiên cứu về prediction markets, từng nhận xét trong một cuộc phỏng vấn hồi tháng 10/2023 với Ipsos rằng các chủ đề như chính trị, thể thao đặc biệt dễ bị bóp méo bởi hiệu ứng này.
Ông thậm chí cho rằng đây là yếu tố cần thiết để prediction markets vận hành. Nếu không có nhóm đầu cơ “theo cảm xúc”, những người có hiểu biết thực sự – như Buterin – sẽ chẳng có ai để giao dịch đối nghịch.
“Để thị trường hoạt động, bạn cần hoặc là những người quá tự tin, hoặc những người sẵn sàng mất tiền chỉ vì thấy vui,” ông nói.
Thiên kiến xác nhận càng khiến vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn.
Những người đặt cược đã tin rằng Trump là một nhân vật phá vỡ quy tắc thường sẽ thấy việc ông “xâm chiếm Greenland” là điều có thể xảy ra. Còn những ai đã bị ảnh hưởng bởi nhiều năm bàn luận về UFO thì sẽ dễ coi một phiên điều trần quốc hội là một bước đột phá lớn.
Khi tỷ lệ cược của một thị trường bắt đầu tăng lên, bản thân sự dịch chuyển đó cũng trở thành một tín hiệu.
Giống như một meme coin bùng nổ vì hiệu ứng lan truyền, người mới thường hiểu nhầm sự hào hứng của số đông là dấu hiệu của sự khôn ngoan tập thể và đổ xô tham gia, đẩy tỷ lệ cược lên cao hơn nữa. Đến lúc này, thị trường không còn phản ánh xác suất thực tế mà chỉ phản ánh động lực tăng giá nhất thời mà thôi.
Kiểu mô hình này lặp đi lặp lại đủ nhiều để một nhóm nhỏ các nhà giao dịch kỷ luật đã xây dựng cả chiến lược của họ chỉ để tận dụng nó. Buterin là người nổi bật nhất, nhưng không phải duy nhất.
Khoa học đằng sau những cược “nhàm chán”
Domer, một trong các nhà đầu tư lớn nhất trên Polymarket và từng là vận động viên poker chuyên nghiệp, đã thắng 400,000 USD nhờ đặt cược bằng cách áp dụng một lối suy nghĩ trái ngược đám đông tương tự.
Thắng lợi đặc sắc nhất của anh là khi đặt 100,000 USD cược rằng Hồng y Robert Francis Prevost sẽ trở thành Giáo hoàng tiếp theo. Vào thời điểm đó, thị trường chỉ đánh giá khả năng này là 5% mà thôi.
Domer cũng từng thực hiện các cược kiểu này trước đây, như dự đoán đúng việc Sam Bankman-Fried lãnh án 25 năm tù và việc Sam Altman bị sa thải khỏi vị trí CEO của OpenAI năm 2023.
Qua hàng trăm cược khác nhau, lợi thế này vẫn tồn tại – và đã có dữ liệu chứng minh rõ ràng.
Polymarket công bố ngay trên trang thống kê về độ chính xác của mình rằng 73.3% các thị trường đã kết thúc trên nền tảng đều có kết quả là “Không”.
Hầu hết các câu hỏi đều xoay quanh các sự kiện cụ thể sẽ xảy ra trước thời hạn, tức là trạng thái hiện tại đã có lợi thế có sẵn.
Một kỹ sư tên Sterling Crispin đã kiểm chứng xu hướng này bằng cách xây một bot tự động mua lựa chọn ‘Không’ ở mọi thị trường không liên quan đến thể thao mà nó tìm thấy. Tỷ lệ thắng của anh gần như giống hệt số liệu của Polymarket – theo kết quả mà Crispin thống kê, 73.4% tất cả các cược trên nền tảng không diễn ra theo dự đoán.
Vì thế, lối tư duy trái ngược đám đông không phải là một bí kíp khó tìm. Nó tồn tại đơn giản vì sự thiếu lý trí của con người luôn là một đặc điểm cố hữu của các thị trường dự đoán này, chứ không phải là một lỗi có thể loại bỏ.
