Thập kỷ đầu tiên của crypto có thể được nhìn nhận như một chuỗi các bong bóng, các vụ hack, meme và những dự án biến mất nhanh chóng chẳng kém gì lúc xuất hiện. Theo tôi, đó là một thập kỷ thử nghiệm tài chính chưa từng có.
Một phòng thí nghiệm mở, hoạt động toàn cầu 24/7, nơi kết hợp lạ lùng giữa đổi mới sáng tạo, đầu cơ, gian lận, thành công và thất bại.
Không phải mọi thứ được tạo ra trong môi trường đó đều tồn tại. Thực tế, đa số sẽ không thể trụ lại. Nhưng những gì sống sót sẽ thay đổi cách ngành tài chính vận hành về lâu dài.
Những điều đã trụ lại tới bây giờ
Một số cơ chế được thử nghiệm đầu tiên trong lĩnh vực crypto hiện đã được áp dụng và tích hợp vào tài chính truyền thống: thời gian thanh toán nhanh hơn, tài sản lập trình được, thị trường vận hành liên tục, các hình thức tài sản đảm bảo mới, market maker tự động, hợp đồng không có ngày đáo hạn và khả năng kết hợp nhiều dịch vụ tài chính trên cùng một hạ tầng.
Cuộc chiến không nằm giữa crypto và tài chính truyền thống. Điều quan trọng là hạ tầng tài chính mới sẽ được hình thành từ sự kết hợp của cả hai như thế nào.
Nhiệm vụ của chúng ta là tiếp thu, điều chỉnh và phát triển những đổi mới hữu ích — mà không mang theo các rủi ro và hạn chế vốn có từ “phòng thí nghiệm” ban đầu.
Crypto đã thử nghiệm những điều mà tài chính truyền thống không thể làm nhanh như vậy
Ở những khu vực cởi mở hơn và ít bị kiểm soát, ngành crypto hoạt động như một phòng thử nghiệm ngoài trời đúng nghĩa — có cả mặt tốt lẫn mặt xấu.
Các giao thức mới có thể ra mắt trong thời gian ngắn. Người dùng có cơ hội trải nghiệm sản phẩm mà không cần đợi quy trình phê duyệt kéo dài từ các tổ chức. Thị trường có thể vận hành liên tục. Developer có thể kết hợp nhiều ứng dụng với nhau, xây dựng sản phẩm mới dựa trên nền tảng hợp đồng thông minh sẵn có.
Có một số thử nghiệm mang lại ích lợi thực tế. Nhưng cũng không ít cái rất mong manh, hoặc chỉ đơn thuần là đầu cơ thêm lớp “công nghệ”.
Những thử nghiệm thất bại cũng giúp trả lời các câu hỏi mà tài chính truyền thống ít có cơ hội tìm hiểu nhanh chóng đến vậy: Chuyện gì sẽ xảy ra nếu thời gian thanh toán gần như tức thì? Một thị trường vận hành ra sao nếu không có sàn tập trung?
Quản lý tài sản đảm bảo liệu có tự động hóa được không? Một hợp đồng tài chính tự thực hiện các điều kiện nhất định sẽ dẫn đến điều gì? Thanh khoản sẽ biến động như thế nào khi bất kỳ ai cũng có thể tạo pool?
Crypto không phát minh ra mọi thứ đổi mới của tài chính trong thập kỷ qua. Nhưng đó lại là nơi nhiều ý tưởng quan trọng được thử nghiệm thực tế trước khi được tài chính truyền thống chấp nhận.
Automated market makers (AMM) là một ví dụ tiêu biểu. Thay vì tổ chức mua bán bằng sổ lệnh tập trung, AMM dùng các pool thanh khoản và một công thức để xác định tỷ giá giữa các tài sản. Người tham gia này cung cấp thanh khoản; người khác sẽ giao dịch mua bán trực tiếp trong pool đó, hợp đồng thông minh thì tự động thực hiện giao dịch.
Cách làm này có nhiều điểm mạnh thấy rõ: không đòi hỏi sàn giao dịch truyền thống, có thể tích hợp với các giao thức khác và cho phép lệnh trao đổi thực hiện trực tiếp ngay trên hạ tầng mạng lưới.
Tuy nhiên, AMM cũng có những rủi ro đặc trưng: dễ bị thao túng giá, phụ thuộc vào thứ tự thực thi lệnh, dễ dính front-running.
Chính sự kết hợp giữa đổi mới và rủi ro là lý do “phòng thí nghiệm” này hấp dẫn. Đổi mới không thể tách rời rủi ro — nó đi kèm với rủi ro.
Vai trò của thị trường là xem xét liệu cơ chế đó có thể được tối ưu, kiểm soát, sử dụng thực tế ở môi trường mà rủi ro và trách nhiệm đều rõ ràng, minh bạch hay không.
Lý luận này cũng đúng với các thử nghiệm khác: thị trường toàn cầu hoạt động 24/7, hợp đồng tương lai không kỳ hạn, stablecoin, tokenization và khả năng kết hợp giữa các sản phẩm. Không phải định dạng nào cũng được đưa vào ngân hàng hay sàn giao dịch một cách nguyên vẹn, nhưng lợi ích mà nó mang lại là rất rõ ràng.
Kết hợp không phải là “cải đạo” niềm tin
Đã có một thời gian dài, người ta xem đây là cuộc xung đột giữa hai hệ sinh thái chẳng thể nào dung hòa.
Một bên là tài chính truyền thống: chậm, tốn kém, phụ thuộc quá nhiều vào trung gian. Bên còn lại là crypto: nhanh, toàn cầu, mở cửa, phi tập trung.
Cách nhìn phân cực này không giúp ích gì, bởi nó biến một vấn đề về cấu trúc và động lực thành chuyện “ai đúng, ai sai”.
Tài chính truyền thống thực sự có nhiều thử thách. Hệ thống phân mảnh khiến công việc đối chiếu, chậm trễ, chi phí vận hành tăng lên và phải phụ thuộc vào quá nhiều bên trung gian.
Thế nhưng, chính chúng cũng đảm nhận các chức năng sống còn của thị trường: vai trò quản trị, xác định quyền sở hữu pháp lý, kiểm soát, lưu ký, bảo vệ nhà đầu tư nhỏ lẻ, phòng chống hoạt động phi pháp, quản lý rủi ro và cơ chế vận hành khi gặp khủng hoảng.
Crypto lại cho thấy một số chức năng kể trên hoàn toàn có thể làm theo cách mới. Tuy nhiên, nó cũng làm lộ ra giá phải trả khi bỏ qua những vấn đề khác.
Vì vậy, việc kết hợp sẽ không phải là chuyện tài chính truyền thống phải “cải đạo” sang crypto — hay ngược lại. Đó là quá trình chọn lọc.
Thị trường sẽ giữ lại bất cứ thứ gì giúp giải quyết bài toán thực tế:
• Thanh toán nhanh hơn
• Tài sản và tiền tệ lập trình được
• Tự động hóa quy trình
• Hoạt động liên tục
• Các hình thức ký quỹ, tài sản đảm bảo mới
• Tăng khả năng kết nối lẫn nhau giữa các hệ thống
• Phân phối phạm vi toàn cầu
• Giảm số lần đối chiếu và các bước thủ công.
Đồng thời, những giải pháp này cũng phải đáp ứng yêu cầu về quản trị, tính pháp lý, tuân thủ quy định và quản lý rủi ro thực tế.
Đây là phần ít hấp dẫn nhất của câu chuyện, nhưng lại là yếu tố quyết định cách việc hội tụ sẽ diễn ra thế nào. Một giao thức có thể rất tinh tế về mặt kỹ thuật nhưng lại không có nhiều ý nghĩa về kinh tế. Một tài sản có thể được token hóa nhưng lại không thanh khoản. Một giao dịch có thể được thực hiện ngay lập tức nhưng vẫn tiềm ẩn rủi ro tín dụng, rủi ro đối tác hoặc rủi ro quyền sở hữu.
Tokenization không thể biến một tài sản tệ thành một tài sản tốt. Nó chỉ thay đổi cách tài sản đó được thể hiện, chuyển giao và có thể tích hợp với các quy trình khác.
Vấn đề không chỉ là số hóa, mà là tích hợp
Bốn thập kỷ vừa qua là quá trình chuyển đổi từ hệ thống analog sang hệ thống số hóa.
Hồ sơ không còn là giấy tờ. Đặt lệnh trở nên điện tử. Giao tiếp nhanh hơn rất nhiều. Thông tin bắt đầu truyền đi với tốc độ mà lúc tôi bắt đầu sự nghiệp khó ai có thể hình dung nổi.
Nhưng số hóa không đồng nghĩa với tích hợp.
Cơ sở hạ tầng tài chính vẫn gồm nhiều hệ thống riêng lẻ cần phải truyền thông với nhau. Một giao dịch có thể đi qua nhiều bước: giao dịch, xác nhận, nhắn tin, đối chiếu, lưu ký, đăng ký quyền sở hữu, chuyển tiền và kiểm tra đối chiếu. Dù mỗi khâu có thể được số hóa, nhưng toàn bộ quá trình vẫn rất rời rạc.
Đó là lý do tokenization có thể quan trọng hơn việc chỉ tạo ra các tài sản mới.
BIS mô tả tokenization là việc ghi nhận quyền đối với tài sản thực hoặc tài sản tài chính lên một nền tảng lập trình được, khi trước đây quyền này chỉ có trên sổ cái truyền thống.
Tiềm năng không chỉ nằm ở việc có một bản sao số hóa. Quan trọng là có thể kết hợp gửi/nhận thông tin, đối chiếu, chuyển giao tài sản trong cùng một quy trình.
Trên thực tế, điều này có thể cho phép tiền, tài sản tài chính và các điều kiện hợp đồng cùng tồn tại trong một môi trường duy nhất. Việc chuyển giao tài sản có thể gắn liền với thanh toán. Tài sản thế chấp có thể tự động điều chỉnh.
Một giao dịch tài trợ có thể tích hợp luôn quy tắc ký quỹ. Hoặc lệnh phân phối có thể được lập trình sẵn theo các tiêu chí định sẵn.
Vậy nên, thay đổi quan trọng nhất có thể sẽ diễn ra ở “đường ray” và nền móng của ngành tài chính.
Không chỉ thay đổi loại tài sản xuất hiện trên màn hình của nhà đầu tư, mà còn thay đổi cả hạ tầng đứng sau, nơi cho phép phát hành, giao dịch, tài trợ, thế chấp, chuyển nhượng và tất toán những tài sản đó.
Internet là một ví dụ điển hình
Internet cũng bắt đầu với rất nhiều thử nghiệm, mô hình kinh doanh còn non nớt và kỳ vọng bị thổi phồng.
Nhiều công ty đã biến mất. Một số ý tưởng từng rất triển vọng nhưng lại không tìm thấy hướng đi bền vững về kinh tế. Nhiều ý tưởng được mua lại bởi các công ty thậm chí còn chưa tồn tại khi công nghệ này ra đời.
Điều sót lại không phải là danh sách những dự án đầu tiên, mà là các giao thức, kết nối, khả năng phân phối, và quan trọng nhất là những hành vi mà hạ tầng mới đã tạo điều kiện cho chúng xuất hiện.
Chính vì vậy, việc đem so sánh với crypto là có ích. Giá trị trong thập kỷ đầu tiên không hẳn nằm ở các token hay công ty từng chiếm lĩnh thị trường trước đó, mà là ở
các cơ chế có thể vượt qua thử thách của thị trường.
Meme coin, NFT, các giao thức cho vay và các mô hình sàn giao dịch khác nhau đều góp phần vào quá trình đó. Một số sẽ chỉ là sản phẩm ngách, một số có thể biến mất. Nhiều mô hình sẽ được xây lại trong môi trường được quản lý chặt chẽ và tích hợp vào ngành tài chính truyền thống.
Mấu chốt không phải là dự đoán token nào sẽ tăng hay giảm giá, mà là hiểu những chức năng kinh tế nào sẽ còn tồn tại khi chịu thử thách về quy mô, quản trị, quy định và thanh khoản.
Điều này rất quan trọng với bất kỳ ai đầu tư, xây dựng sản phẩm hoặc đặt chiến lược cho tổ chức tài chính. Công nghệ có thể hữu ích nhưng không nhất thiết token gắn liền với nó sẽ tạo ra giá trị cho người nắm giữ.
Một giao thức có thể tạo ra khối lượng giao dịch lớn nhưng lại không đảm bảo lợi nhuận bền vững cho người tham gia. Một ứng dụng có thể rất sáng tạo nhưng vẫn thất bại nếu không phù hợp với nhu cầu thị trường.
Trong tài chính, chỉ hữu ích thôi là chưa đủ. Bạn phải hiểu ai là người trả tiền, ai là người nắm giữ giá trị, ai chịu rủi ro, và chuyện gì xảy ra khi động lực tài chính biến mất hoặc xảy ra sự cố.
Sự chuyển đổi vừa tạo cơ hội, vừa xoá bỏ vị thế cũ
Cơ hội lớn nhất thường xuất hiện khi cơ sở hạ tầng thay đổi.
Điều này đúng với Internet, cũng từng đúng với nhiều cuộc chuyển giao về công nghệ và tài chính: khi tiêu chuẩn cũ vẫn còn thống trị, nhưng tiêu chuẩn mới bắt đầu tác động đến chi phí, hành vi và mô hình kinh doanh.
Nhưng vấn đề là những chuyển đổi này cũng xoá sổ các vị thế vững chắc từ trước.
Những công ty sống dựa vào chuỗi trung gian nhiều tầng có thể mất đi vai trò nếu các bước ấy bị tự động hóa. Những người chỉ thực hiện các công việc lặp đi lặp lại có thể bị thay thế hoặc phải làm việc theo hướng mới.
Các tổ chức xem tài sản số chỉ là một hạng mục tách biệt có thể phát hiện ra quá muộn rằng công nghệ này đã bắt đầu ảnh hưởng đến các sản phẩm truyền thống như thanh toán, quỹ, ngoại tệ, tín dụng, lưu ký và thị trường vốn.
Mặt khác, chỉ biết lập trình smart contract hay hiểu blockchain là chưa đủ. Giai đoạn tới sẽ cần sự kết hợp giữa am hiểu thị trường, công nghệ, quy định, quản trị rủi ro và phân phối sản phẩm.
Thế hệ chuyên gia tài chính tiếp theo sẽ không chỉ được đánh giá qua khả năng giao dịch hoặc sử dụng công cụ mà còn ở năng lực hiểu sự tương tác giữa tài sản, hạ tầng và quy tắc giúp vận hành quy mô lớn.
Đây cũng là một chủ đề tôi muốn tiếp tục theo dõi: không chỉ những thay đổi trên thị trường, mà còn những mô hình kinh doanh cùng kỹ năng trở nên giá trị thực sự khi cơ sở hạ tầng đổi khác.
Những thách thức
Sẽ là sai lầm nếu xem quan điểm này như một câu chuyện về sự phát triển chắc chắn không thể đảo ngược.
Việc các tổ chức lớn ứng dụng tokenization vẫn còn đang hạn chế. Nhiều dự án vẫn ở giai đoạn thử nghiệm. Thanh khoản trên thị trường thứ cấp vẫn chưa đủ cho nhiều trường hợp sử dụng. Việc kết nối các mạng lưới khác nhau vẫn chưa giải quyết xong. Các tiêu chuẩn pháp lý lẫn vận hành vẫn đang được xây dựng.
Về quy định, các thị trường cũng phát triển chưa đồng đều.
Nhiều ứng dụng hiện nay không thực sự giải quyết vấn đề nào quan trọng. Chúng được tạo ra chỉ vì có thể tạo ra, chứ không phải do có nhu cầu kinh tế đủ lớn. Đây giống như một giải pháp đang đi tìm vấn đề.
Vì lý do đó, quan điểm này không phụ thuộc vào việc cả ngành crypto có tồn tại hay không. Nó dựa trên việc một số cơ chế được phát triển trong môi trường này liệu có đủ hữu ích để được tích hợp vào các hệ thống kinh tế bền vững và được quản lý, hay không.
Quá trình sàng lọc sẽ rất khắt khe.
Thập kỷ tới có lẽ sẽ không còn là cuộc tranh luận chọn phe, mà là hiểu được hệ thống nào sẽ đảm nhận chức năng chuyển tiền và tài sản.
Đó mới là nơi sự thay đổi thực sự diễn ra.
